De Nachten: over de fladder van een nachtuil.

"De kunst is een uitdrukking van de tijd. Zij mag de tijd niet ontvluchten. Onze tijd is dynamisch. Zo ook de kunst"
(Paul Van Ostaijen)

Uit de herinnering aan Paul Van Ostaijen ontstond in de winter van 1996 De Nachten. Zowat honderd jaar na 's mans geboorte en bijna zeventig jaar nadat hij overleed aan een overdosis tuberculose. Locatie: het Zuidstation in Antwerpen. Inzet: schrijvers en muzikanten het leven, werken en geest van de eerste Nederlandse modernistische dichter laten opmeten. In het achterhoofd tot slot handige persoonlijkheidskenmerken van de dichter: het geduld van de stadhuisklerk, de kracht van de worstelaar, de levensadem van de cocaïnesnuiver, de elegantie van de nachtclubportier met roodfluwelen das en het idealisme van de flamingant die het niet pikte dat er in de loopgraven van WOI uitsluitend Frans gesproken werd tegen Vlaamse boerenkinkels. Serveer dit met de dynamische saus van de jaren twintig en je hebt ene stevige boterham waar De Nachten inmiddels al negen jaar zijn tanden in zet.

Er is iets merkwaardigs aan de hand met het leven en werken van de door De Nachten uitgeroepen levensbron van dit jaarlijkse winterfestival. Hoewel er sinds de Tweede Wereldoorlog stapels artikelen en boeken over hem zijn geschreven, blijft het moeilijk je een beeld van hem te vormen. Dat geldt ook voor De Nachten. We sommen even op. Zo voor de vuist weg. De Nachten is bij wijlen politiek geëngageerd als bijvoorbeeld de gruwelpoëzie van Bin Laden de wereld rondtoert, dan weer scherpzinnig kunstkritisch door met gepaste trots oude wijn in nieuwe zakken op het podium te zetten, het postmoderne voorbij door gevechten en orgasmen te organiseren tussen uitersten en daar afgeronde verhalen uit te destilleren, pakweg expressionistisch door klassieke lijnen met eindeloze energie op te blazen en ja, zelfs constructief door het engagement waarmee kortstondige projecten een tweede levensadem krijgen ingeblazen. En verder is er altijd die aandacht voor het feestbeest, de nachtbraker, de poëet, de verstilling en de explosie. Net zoals het lichtend pad dat Van Ostaijen heeft voorbereid, is De Nachten een Machine met Zoveel Eigenschappen dat iedereen er onbekommerd zijn eigen visie op kan projecteren. Laat dit nu al eigen zijn aan een doordeweekse nacht met sterren en een maan, De Nachten verheft deze insteek tot handelsmerk. Zoiets krijg je wanneer je elk kunstbegrip op alle mogelijke manieren laat ontploffen. De stem van kunst wordt dan vervangen door een koor van tegen elkaar zingende stemmen. En daarin kan iedereen zijn riedel mee fluiten.

Huisorkest tijdens de eerste editie was de Anarchistische Abendunterhaltung (ondertussen D.A.A.U.). Op het podium vielen Tom Lanoye en Tom Barman elkaar in de armen. Een DJ ging met "Bezette Stad" van Van Ostaijen aan de haal en honderden jongelui zagen die clash tussen literatuur en muziek wel zitten. Het jaar nadien deed De Nachten het cultureel centrum van Berchem aan. In de kelder jonge dichters en even jonge dochters die zagen hoe de verzen van hun idolen aangevallen werden door electonicawizzards. De grote zaal van het complex in de Driekoningenstraat vlakbij Berchem Station werd ingepalmd door onder meer J.M.H. Berckmans en Jules Deelder, nachtburgemeesters van respectievelijk Antwerpen en Rotterdam. Organisatoren Villanella - Kunsthuis voor een jong publiek- en 5 voor 12 - muziekorganisator van muziekevenementen - balden vrijdag- en zaterdagnacht moeiteloos tot één trip die het excuus vormde voor onverwachte coalities tussen dichters en dj's, schrijvers en rockmuzikanten, singer-songwriters en makers van hiphop, techno en drum&bass. Woordenkramers, notenkrakers en videasten in een wellustige omhelzing. Alles kon, moest kunnen of kon beter: van poëzie tot beeldenstorm, van Amerikaanse underground tot Belgisch experiment. De toon was gezet. De zalen zaten afgeladen vol.

De Nachten verhuisde in 1998 dan ook naar het internationale kunstencentrum deSingel. Daar - in het hart van de officiële cultuur - bleven de organisatoren de draak steken met wat mensen mentaal aan beeld hadden opgebouwd rond kunst en cultuur. Geen schokdempers, geen bumpers, geen veiligheidsgordels. Wel: de tijdgeest op zijn staart getrapt. Twee nachten met klassiek entertainment en nieuw talent uit muziek en literatuur: klezmer en techno, lyriek en noise, vliegtuigkapingen en Belgische primeurs, gitaarhelden en columnisten. Daarnaast ging De Nachten meer en meer internationaal. Zo kwam tijdens die eerste editie in deSingel Nick Cave concerteren en voorlezen uit zijn boek "And the Ass Saw the Angel", maakte The The een comeback, bracht Mercury Rev voor het eerst "Desert Songs" op Belgische bodem en werd Gerrit Komrij uit Portugal overgevlogen.

Tegelijkertijd bouwde De Nachten meer en meer aan een broedplek voor eigenaardige samenwerkingsverbanden: Peter Verhelst en Eric Joris, Dead Man Ray en Bobbejaan Schoepen, Flowers For Breakfast en Onion Brass Band. Wat zich eerst wat als gimmick aandiende, groeide in de geest van de organisatoren uit tot een constructieve aanpak.
Met "Trademark - De Nachten" trekt men vanaf 2000 de kaart van het investeren in jong muzikaal/literair talent en daagt enkele duo's uit om samen te werken. Liasons Dangereuses in een tijdperk vol aids, computervirussen, in elkaar stuikende wereldeconomieën en ebola.

De eerste editie van De Nachten als producent resulteerde in producties van onder andere Tom Lanoye & Paul Mennes (alias: "de Nichten"), Dirk van Bastelaere & Kolinsky en Dimitri Verhelst & Elise De Vliegher. Ook op muzikaal vlak is er nieuw leven te noteren. Dat komt tot uiting in samenwerkingsverbanden van oude bekenden en nieuwe helden zoals John Parish samen met de dwarse pop van Gentenaars Thou, Riz Maslen van Neotropic samen met Flash Didact, wilde
solostrapatsen van zowel Tom Pintens als Mauro Pawlowski en de gestoorde feestmambo van El Tattoo Del Tigre.
In het najaar van 2000 trok "De Nachten on tour". Een logische volgende stap in de ontwikkeling van De Nachten dat - met Paul Van Ostaijen - geluk formuleert als "een dwaze maagd die zich laat zoenen door elke, sterke, jonge man." Je zou er voor minder naar op zoek gaan. De Trademark producties werden zo de ruggengraat van 8 afleveringen in culturele centra, aangevuld met nieuwe performances, muzikaal vertier en columns over de politieke actualiteit onder de noemer "Korte Pijn & Gekruide Verzen". Op Studio Brussel volgden 11 radio-uitzendingen.

(En ondertussen. En de deejays verknipten stemmen van schrijvers. En de veejays verknipten koppen van schrijvers.)

De Nachten editie 2001 is er één waarbij het publiek met kleurpotloden in de hand wordt uitgenodigd de blinde vlekken in de programmering in te kleuren.
Witregels zijn niet alleen de adempauzes in een gedicht. Ze bepalen ook het ritme van de inspanning tijdens het lezen, vormen wakken in de tekst van waaruit je betekenis opvist. Blinde vlekken inkleuren is dan ook in eerste instantie zingeving. De Nachten bouwt bijgevolg zijn programma dan ook uit langs verschillende onderdelen waartussen het publiek laveert. In het complex deSingel, tussen hellende vlakken en trappen die je niet beklimt maar waar je over schrijdt. Tussen muziek, bars en publiek dat zich over het tapijt uitstrekt als waren ze op een picknick.
De Nachten zijn sprokkelroutes in een dolgedraaide tijd.

TradeMark de Nachten trekt vanaf 2001 op missie. Schrijvers, muzikanten en beeldenmakers mogen wat De Nachten betreft eeuwig uit hun kot. Dimitri Verhulst, Christophe Vekeman en Bart Meuleman (om maar een paar auteurs te noemen) treden met gloednieuwe podiumacts aan. Na de Nachten on Tour worden de bakens immers verder gezet: interessante nieuwe projecten aanbieden van interessante, jonge auteurs van vandaag. Maar ook muzikanten worden nog steeds verleid om met elkaar samen te werken, zoals het duo Zon & Zero (Guy van Nueten & Jef Mercelis & strijkers) of Laïs samen met Styrofoam. De Nachten koestert de krankzinnige hoop dat iedereen daar beter van wordt.
Daarnaast is er de format van "Gekruide Verzen" die voor het eerst op "De Nachten on tour" werd uitgeprobeerd. Insteek is muzikanten aanbieden om enkele parels uit de poëzie van de Lage Landen op de planken te brengen. Mensen zoals Marcel Vanthilt en Stijn Meuris nemen de uitdaging aan, met stomende lyriek als resultaat. Je hebt dan nog "Korte Pijn", een columnprogramma op de korte baan. Spits, heftig of ingekrompen ontroerend zijn de bijdragen van de Korte Pijnlijders. Niet meer dan drie minuten in de tijd of nauwelijks een A4-blad groot. Speldenprikken die doorheen het programma soms als schoppen kunnen aanvoelen, trage tijdbommen die een paar uur later pas hun pointe vrij geven, een korte woordmassage die een week later nog in je geheugen blijft hangen.

En zo is De Nachten een weekend dat aanvoelt als een dag. Waar je jaren later nog aan terugdenkt. Met uren pijn in al je spieren.

De Nachten 2002 breekt het nieuws. Hoofdkwartier deSingel wordt verrast door een inval van Arabische schrijvers en dichters uit Vlaanderen en Nederland. Met ondersteuning van Bengaals vuurwerk van uitgelezen singer-songwriters en gitaarhelden, geavanceerde elektronicaspecialisten en Jonge Belgen.
Hiphop en slam poetry slaan de brug tussen woord, muziek en podium. Als vanouds goed gemikte crossovers vanop de scherpe rand tussen literatuur en muziek. Maar met een thema en een aanleiding (dient het gezegd? Oké dan: 9/11.) De Nachten wordt 1001 Nachten met een open tribune voor Nederlandse schrijvers genre Abdelkader Benali en Khalid Boudou, met een dagboekproject dat in hoofden kijkt van jonge Belgische Marokkanen, met echo's van de hedendaagse Arabische intelligentsia in El Medina. Met Al Jazeera in de gangen en buikdanseressen op onverwachte plekken en met hiphop, die onversneden poëzie van adrenaline. Met interlands, freestyle, Starflam, 't Hof van Commerce, een bal van Snelsprekers en hiphopfilms. Het is een uitgave die water en vuur verzoent. Het onbekende uit het Oosten doet spreken met de effecten die er in onze Westerse samenleving van opborrelen. Het is een gangencomplex waarvan de muren luid roepen om wat goed, om wat mythisch, wat slecht en vrolijk is.

Kondigde editie 2002 al de oorlog af met wat gekend, bevooroordeeld en veroordeeld was, dan groeide editie 2003 uit tot een kunstenfestival met permanent bomalarm. Salon voor Tekst, Beeld & Klank waar de spin doctors van pop en poetry vrijelijk hun onafhankelijke gang gaan.
Poëzie in pixels en in popsy. Ambachtelijke songsmeden en geüpdatete elektromusici. De sound van de schrijvende underground. Sterke muzikale Belgen. Literaire darkrooms. Americana en Duysterachtigen. Arabische erotica. Grootmeesters en jeunisten. Iconen en instappers. Tieners en tachtigers.

De Nachten wordt "De N-8-en".
En met dit woordbeeld zijn we weer bij Paul van Ostaijen aanbeland die - zoals geweten - als geen ander graag met de bladspiegel in de weer was. In plaats van een mededeling over de wereld of een expressie van gevoel was dichten voor Van Ostaijen in eerste instantie een louter spel van woorden en klanken. Kort gezegd: "poëzie = woordkunst. Poëzie is niet: gedachte, geest, fraaie zinnen, is noch doctoraal, noch dada. Zij is eenvoudig een in het metafysiese geankerd spel met woorden."

Mocht je dit laatste niet begrijpen, trek het je niet aan. Van Ostaijen vatte zijn biografie samen op één A4. Zijn afronding luidt als volgt: "Drie boeken uitgegeven: Music-Hall, Het Sienjaal, Bezette Stad. Misschien is ook dit slechts massahipnose. Wie kan bewijzen dat hij deze boeken heeft gelezen, laat staan: begrepen. God beware: begrepen. Ik heb ze zelf niet begrepen."

"De N-8-en". Dus.

Voor de negende keer okselfris en gladgeschoren, De Nachten 2004.
Lang leve het raster. Lang leve de cluster. Zoek geen lijnen. Wel knopen. Een knooppunt zo groot als de werken aan de Leien dat literatuur en muziek laat praten met performance, film en beeldende kunst. Ontmoetingen, experimenten en trefpunten. Massaal op grote podia, verspreid over gangen, intiem in darkrooms. Bij voorkeur te betreden met open zenuwen. Klaar voor de mentale en literaire massage van Hanneke Paauwe, muzikale lezingen van Erik Satie met de duur van een etmaal, schilderijen die ABN-taal praten en exploten van Ontroerend Goed.

Ondertussen staat De Nachten stijf van respect en bewondering voor de onophoudelijke Belgisch muzikale hausse. Wie dacht dat België alleen goed was in het leveren van joviale of licht gecrispeerde tenniswonderen, moet maar eens komen proeven van de fijne crème brûlée op het vlak van stem, bas en drum. Met? Met de heren Mauro Pawlowski, Pascal Deweze en Karel Debacker dus. En dat in combinatie met Alex Chilton. Telg van het roemruchte Memphis, Tennessee, geboorteplek van The King en ideale humus voor de onsterfelijke muziek van Big Star.

Terwijl Mister Chilton met American Airlines de oceaan oversteekt, steekt in het hoge Noorden een vloot drakenschepen van wal. Inderdaad: de Vikingen komen. Uit Noorwegen komt spilfiguur en songschrijver Lars Horntveth van de nu-jazzact Jaga Jazzist met een 8-koppig strijkorkest. Eveneens Noors: het Tom Waits potten-en pannengeluid van Kaizers Orchestra en de cut-and-paste-rock van Xploding Plastix. IJsland levert elektronische pop van Eberg en p-funk van Jagúar. Onder het slaken van een welgemeende "graaauw", wordt geplunder en gekoloniseer u deel. Høken is the name of the game!
En dat terwijl Flip Kowlier, Thou en Mauro & The Grooms een exclusieve avant-première serveren van hun nieuwste werk. En verder op onze moordlijst: Sandy Dillon, Mu & Maurice Fulton, Styrofoam vs Fat Jon en Five Deez, Stijn, DJ Vadim en rootsrevelatie South San Gabriel voor het eerst met volledige groep. De deejays van Compost (Raw Deal en Florian Keller) brengen een hommage aan de 75-jarige muziekmachine Ennio Morricone. Tevreden? Smakelijk.

En doordoen!

Uit de schatkamers van de literatuur zuchten dichters en tobbers de diepste draai uit hun lijf. Met de mentaliteit van straatvechters, de fijngevoeligheid van violisten en de schreeuw van propagandisten treden ondermeer aan: Jan Lauwereyns, Transformer (cfr. Wintertuin, Nijmegen), Saskia De Coster, Dimitri Verhulst, Bart Meuleman, Bart Moeyaert en een trits 'nieuwe' maar daarom niet minder bekwame meesters. Over hier en nu, over pijn en lijden, reilen en zeilen. Tom Lanoye knijpt nu eens niet live in de darkroom, maar gaat virtueel de veldslag aan. Wat gedacht van vuilbekker Bukowski op Bachs driedimensionale virtuositeit? Je zou er voorwaar melancholisch van worden. Vindt u de Proms ook zo vervelend - luister dan naar Ramsey Nasr die zijn nachtkijker richt op leven en werk van Shostakowitch, grootmeester van een zieltogende Sovjet Republiek.

En dan? Daarna? Incidents. Rustgevende achtergronden tegen de ADHD-activiteiten uit de machine dat De Nachten op gang trekt. Voetbalmatchen in de mist, neurotische dobbelstenen die steeds op het zelfde getal vallen, veel lumen en evenveel plasmaschermen. Aarzelende maar vastberaden debutanten uit Kunstbende, de Inktaap en Feel Estate. Allemaal ter verpozing en volstrekt tot lering. En dan nog? Wat dan nog? U bent hongerig, vermoedt De Nachten. En dus. Wedstrijden in sms-poëzie van maximaal zestig tekens en een design-battle waarop u vriendelijk maar met lichte dwang wordt toe uitgenodigd.

Kortom: De Nachten zorgt steeds dat u ook wat om handen heeft.

www.denachten.be

Villanella vzw
Verviersstraat 15
2000 Antwerpen
tlf. 03/260 96 10
fax 03/272 06 14
info@villanella.be
www.villanella.be

5 voor 12 vzw
d'Herbouvillekaai 25
2020 Antwerpen
tlf. 03/226 49 63
fax 03/231 78 69
info@5voor12.com
www.5voor12.com